Duma i wstyd. Siedem opowiadań i poemat

Na zbiór składa się poemat i siedem opowiadań zainspirowanych twórczością Edwarda Dwurnika. To literatura osnuta wokół dwóch tytułowych emocji o kluczowym znaczeniu dla malarza, który pokazywał, w jaki sposób społeczeństwo wytwarza wizje awansu i deklasacji, sukcesu i kompromitacji. W dialog z obrazami Dwurnika wchodzą najciekawsze głosy młodego pokolenia, znane z krytycznego spojrzenia na zmieniające się style życia i hierarchie społeczne, a także pamięć o korzeniach.

Autorki i autorzy formułują własne spostrzeżenia, nadając aktualny wymiar namysłowi nad emocjami społecznymi, które nieustannie pracują pod powierzchnią polskiej nowoczesności.

Książka towarzyszy wystawie Edwarda Dwurnika Duma i wstyd w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie.

Edward Dwurnik, Mijanka, 1972, farba akrylowa i olejna na płótnie, 114 × 146 cm, Fundacja Edwarda Dwurnika

„Dla zaproszonych autorek i autorów twórczość Dwurnika stała się raczej punktem wyjścia: czasem do wybuchowej dyskusji o pochodzeniu i widzialności, czasem do zderzenia kontrastujących ze sobą estetyk, kiedy indziej do wyrażenia gniewu, umiłowania przesady albo gry z konwencją skandalu. Przede wszystkim jednak stawką tego projektu okazała się swobodna praca wyobraźni. Precz z monopolem, wiwat wielość perspektyw!”

ze wstępu Antoniny Tosiek

„Malarstwo tego artysty staje się punktem wyjścia do podjęcia tematu kluczowego dla polskiej tożsamości w ostatnim półwieczu, jakim jest doświadczenie awansu społecznego i przemian klasowych. Duma i wstyd, jako związane z nim emocje, wykraczają daleko poza sferę prywatnych przeżyć, bowiem warunkowane są przynależnością, uznaniem i miejscem w hierarchii społecznej. Decydują wręcz o poczuciu wartości lub bezwartościowości własnego istnienia i tożsamości.”

ze wstępu Łukasza Rondudy

Biogramy

Edward Dwurnik – ur. w 1943 roku w Radzyminie pod Warszawą. W latach 1963–1970 studiował malarstwo, grafikę i rzeźbę na warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych, gdzie obronił dyplom w pracowni malarstwa profesora Eugeniusza Eibischa. W 1965 roku pod wpływem obejrzanej wystawy artysty-samouka Nikifora Krynickiego przyjął zbliżony do niego styl obrazowania, który później modyfikował i rozwijał. Tworzył rozbudowane cykle malarskie. Był artystą niezwykle płodnym, jego dorobek liczy ponad osiem tysięcy obrazów na płótnie. Pierwsze prace z najstarszego i najbardziej rozpoznawalnego cyklu Podróże autostopem są datowane na 1966 rok. To widoki miast z lotu ptaka. Inne ważne serie to: Sportowcy – karykaturalny i brutalny zarazem portret Polaków epoki PRL-u oraz Robotnicy – portret Polski rozdartej stanem wojennym. To właśnie w tej serii w latach 80. malarstwo Dwurnika stało się ekspresyjne, dramatyczne i politycznie zaangażowane. W latach 90. powstały cykle będące kontynuacją Podróży autostopem: Niebieskie miasta oraz Diagonale, jak również zupełnie nowe cykle: Błękitne, Niech żyje wojna! i Wyliczanka. Zmarł 28 października 2018 roku w swoim domu na warszawskiej Sadybie. Jest pochowany w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

Łukasz Barys – ur. w 1997 roku. Autor powieści Kości, które nosisz w kieszeni (Cyranka, 2021), Jeśli przecięto cię na pół (Cyranka, 2022), Małe pająki (Wydawnictwo Literackie, 2024) oraz Gdzie sypiają dzikie konie (W.A.B., 2026). Laureat Paszportu „Polityki”, Nagrody im. Adama Włodka, Nagrody Dramaturgicznej im. Tadeusza Różewicza. Nominowany również do Nagrody-Stypendium im. Stanisława Barańczaka w ramach Poznańskiej Nagrody Literackiej i Odkryć Empiku. Mieszka w Pabianicach.

Mateusz Górniak – ur. w 1996 roku na Górnym Śląsku. Autor Trash Story (Ha!art, 2022), Dwóch powieści ruchu (Filtry, 2023), Ćpuna i Głupka (Convivo, 2025) oraz Pięciu adaptacji (Ha!art, 2025). Trzykrotnie nominowany do Nagrody Literackiej Gdynia, finalista nagród Nike i Conrada. Jako dramaturg współpracuje m.in. z Michałem Borczuchem i Grzegorzem Jaremko, z którymi realizował spektakle teatralne m.in. w Narodowym Starym Teatrze w Krakowie, Teatrze Polskim w Bydgoszczy i Teatrze Współczesnym w Szczecinie. W sezonie artystycznym 2023/2024 był rezydentem Nowego Teatru w Warszawie, a w roku 2025 – miesięcznika „Dialog”. Eseje, teksty dla teatru i opowiadania regularnie publikuje w „Kinie”, „Szumie”, „Iglicy” i „Małym Formacie”.

Maciej Jakubowiak – ur. w 1987 roku. Autor książek Nieuchronny plagiat (Wydawnictwo IBL PAN, 2017), Ostatni ludzie. Wymyślanie końca świata (Czarne, 2021) oraz Hanka. Opowieść o awansie (Czarne, 2024). Wicenaczelny magazynu „Dwutygodnik”. Publikuje w „Tygodniku Powszechnym”, „Książkach”, „Polityce”, „Znaku” i „Piśmie”. Laureat Nagrody im. Adama Włodka, nagrody Krakowska Książka Miesiąca, stypendium twórczego Miasta Krakowa i Nagrody Krakowa Miasta Literatury UNESCO, nominowany do Nagrody-Stypendium im. Stanisława Barańczaka w ramach Poznańskiej Nagrody Literackiej, Odkryć Empiku. Za esej Koniec z akademią nominowany do nagrody Grand Press. Od 2021 roku juror Nagrody Literackiej m.st. Warszawy, a od 2024 roku również Poznańskiej Nagrody Literackiej. Weganin, amatorsko gra w hokeja, pochodzi z Żor, mieszka w Bydgoszczy.

Justyna Kulikowska – ur. w 1993 roku. Poetka, autorka pięciu książek poetyckich: Hejt i inne bangery (Ha!art, 2018), Tab_s (WBPiCAK, 2020), gift. z Podlasia (WBPiCAK, 2021), Obóz zabaw (WBPiCAK, 2023), Wnyki dla światła (WBPiCAK, 2025) oraz Wierszy zebranych 2018–2025 (WBPiCAK, 2025). Laureatka Nagrody im. Kazimiery Iłłakowiczówny, Nagrody Literackiej Gdynia, Nagrody Literackiej m.st. Warszawy, Nagrody Literackiej Prezydenta Miasta Białegostoku im. Wiesława Kazaneckiego (trzykrotnie) oraz Nagrody-Stypendium im. Stanisława Barańczaka w ramach Poznańskiej Nagrody Literackiej. Urodzona w Szczuczynie, bo w Żebrach nie było szpitala.

Łukasz Ronduda – ur. w 1976 roku. Historyk sztuki, kurator, reżyser, scenarzysta. Kurator w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie. Profesor Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Autor książek Strategie subwersywne w sztukach medialnych (Rabid, 2006), Polska Sztuka lat 70. Awangarda (CSW Zamek Ujazdowski, 2009), Warpechowski, Konieczny, Bodzianowski, Uklański. Warpechowski, Dawicki (Muzeum Sztuki w Łodzi, 2011). Redaktor publikacji, m.in. KwieKulik (z Georgiem Schöllhammerem, BWA Wrocław, Erste Foundation, MSN, 2013), Oskar Hansen: Opening Modernism (z Aleksandrą Kędziorek, MSN. 2014), Kino-Sztuka, zwrot kinematograficzny w polskiej sztuce współczesnej (z Jakubem Majmurkiem, Krytyka Polityczna, MSN, 2016), Warsztat Formy Filmowej (z Mariką Kuźmicz, Fundacja Arton, 2017), Historie filmu awangardowego. Od dadaizmu do postinternetu (z Gabrielą Sitek, 2020), Teresa Murak – Nowe spojrzenia (z Łukaszem Mojsakiem, Zachęta, 2022). W 2011 opublikował powieść W połowie puste (Lampa i Iskra Boża) napisaną wspólnie z Łukaszem Gorczycą. Reżyser filmów fabularnych: Performer (2015) oraz Serce miłości (2017), Wszystkie nasze strachy (2021), Powiedz mi, co czujesz (2026) oraz dokumentalnych: Lot (2022), Rave (2024), Freak Show (2026).

Kinga Sabak – ur. w 1993 roku. Pisarka i dziennikarka kulturalna. Absolwentka filologii polskiej oraz studiów technik pisarskich i prezentacji tekstu literackiego na Uniwersytecie Warszawskim. Publikowała opowiadania m.in. w „Tlenie Literackim”, „Epei”, „Drobiazgach” i „Tekstualiach”. Finalistka Nagrody Conrada 2025 za debiut prozatorski Trochę z zimna, trochę z radości (W.A.B., 2024). Wicenaczelna „Mint Magazine”. 

Katarzyna Szweda – ur. w 1990 roku. Poetka, fotografka, tłumaczka. Wychowywała się w Beskidzie Niskim we Wrzosowej Polanie. Autorka dwóch książek poetyckich: Bosorka (Biuro Literackie, 2020) i zemla vulgaris (Biuro Literackie, 2023). Za tom Bosorka nominowana do Nagrody Literackiej im. Wiesława Kazaneckiego, Nagrody-Stypendium im. Stanisława Barańczaka w ramach Poznańskiej Nagrody Literackiej oraz do Silesiusa w kategorii Debiut. Za tom zemla vulgaris nominowana do Nagrody im. Wisławy Szymborskiej. Dwukrotnie wyróżniona Stypendium Twórczym Miasta Krakowa. Laureatka sekcji ShowOFF Miesiąca Fotografii w Krakowie 2022.

Antonina Tosiek – ur. w 1996 roku. Literaturoznawczyni, eseistka, poetka i autorka tekstów krytycznych o literaturze oraz teatrze. Opublikowała tomy poetyckie storytelling i żertwy (Biuro Literackie, 2021 i 2024), a także esej historyczny Przepraszam za brzydkie pismo. Pamiętniki wiejskich kobiet (Czarne, 2025). Laureatka Studenckiego Nobla w kategorii literatura i dziennikarstwo, Nagrody im. Wisławy Szymborskiej, Nagrody im. Adama Włodka, Nagrody Literackiej m.st. Warszawy oraz Nagrody Historycznej „Polityki”. Członkini redakcji naukowej kwartalnika „Czas Kultury”.

Patryk Zalaszewski – ur. w 1996 roku. Scenarzysta i autor opowiadań. Zdobywca głównej nagrody w VI Międzynarodowym Konkursie Literackim im. Siegfrieda Lenza oraz laureat konkursu na opowiadanie organizowanego przez Wydawnictwo Czarne, Państwowy Instytut Wydawniczy i „Dwutygodnik”. Za literacki debiut – zbiór opowiadań Luneta z rybiej głowy (Czarne, 2024) – otrzymał Nagrodę Literacką Marszałka Województwa Zachodniopomorskiego „Jantar” oraz nominacje do Nagrody im. Witolda Gombrowicza, Nagrody Conrada (finał) i Nagrody-Stypendium im. Stanisława Barańczaka w ramach Poznańskiej Nagrody Literackiej. Pochodzi znad morza, mieszka w Warszawie.

Aleksandra Zbroja – ur. w 1986 roku. Autorka i redaktorka. Stypendystka Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Jej książka Mireczek. Patoopowieść o moim ojcu (Agora, 2021) została uhonorowana nagrodą Odkrycia Empiku oraz nominowana do Nagrody Literackiej Nike i Nagrody Literackiej im. Witolda Gombrowicza. Członkini redakcji magazynu „Duży Format”, prowadzi warsztaty m.in. w Polskiej Szkole Reportażu, Szkole Pisania Znaku, Goyki 3 Art Inkubatorze.